Erteleme neden yalnızca irade meselesi değil?

Erteleme genellikle disiplin ya da irade eksikliğinden kaynaklanmaz; işin uyandırdığı rahatsız edici duygudan — kaygı, yetersizlik hissi, belirsizlik — kısa süreli olarak uzaklaşma girişimidir. Erteleyince duygu anlık olarak azaldığı için davranış kendini pekiştirir ve tekrar eder. Bu nedenle “daha disiplinli olma” çabaları çoğu zaman işe yaramaz; işe yarayan, işin hangi duyguyu uyandırdığını fark etmek ve o duyguyla temas süresini kısaltacak biçimde başlamaktır.

Ertelemenin döngüsü

Erteleme tek bir an değil, kendini besleyen bir döngüdür:

1. İşe yaklaşırsınız ve bir rahatsızlık yükselir: “Bunu iyi yapamayacağım”, “Nereden başlayacağımı bilmiyorum.”
2. Dikkatinizi başka bir yere çevirirsiniz. Rahatsızlık anında azalır.
3. Bu azalma, kaçınma davranışını pekiştirir — beyin, işe yarayan bir çözüm bulduğunu kaydeder.
4. Süre uzadıkça iş büyür, suçluluk eklenir ve bir sonraki yaklaşma daha da zorlaşır.

Dikkat edilirse döngünün hiçbir aşamasında “tembellik” yoktur. Aksine, genellikle yoğun bir zihinsel meşguliyet vardır: kişi işi yapmaz ama gün boyu onu düşünür.

Mükemmeliyetçilikle ilişkisi

Erteleyen kişilerin önemli bir bölümü, işi umursamayan değil, fazlasıyla umursayan kişilerdir. Standart yüksek olduğunda başlamak riskli hâle gelir: başlamak, ortaya çıkacak sonucun beklentiyi karşılamama ihtimaliyle yüzleşmek demektir. Başlamamak ise bu yüzleşmeyi süresiz olarak erteler.

Bu nedenle “Bu işi mükemmel yapmalıyım” cümlesi ile “Bu işe bir türlü başlayamıyorum” cümlesi çoğu zaman aynı örüntünün iki yüzüdür.

Pratikte neyin işe yaradığı

Görüşmelerde bu başlıkta çalışırken genellikle iki düzeyde ilerleriz. Birincisi somut düzenlemelerdir:

• İşi, üzerinde düşünmeden başlanabilecek kadar küçük bir ilk adıma bölmek
• Bitirmeyi değil, kısa ve belirli bir süre boyunca temas etmeyi hedeflemek
• İlk adımı “iyi” değil, yalnızca “var” hâle getirmeyi amaçlamak (kötü bir taslak, boş bir sayfadan üzerinde çalışılabilir bir şeydir)
• Erteleme anında devreye giren cümleleri fark edip yazmak

İkincisi ise bu cümlelerin nereden geldiğine bakmaktır. “Yeterince iyi değilse anlamı yok” ya da “Hata yaparsam bu benim hakkımda bir şey söyler” gibi kurallar genellikle bugünden çok daha eskidir ve yalnızca iş listesini düzenleyerek değişmezler.

Ne zaman üzerinde çalışmaya değer

Erteleme herkesin zaman zaman yaptığı bir şeydir. Üzerinde çalışmaya değer hâle gelmesi, genellikle şu noktada olur: erteleme artık tek tek işlerle ilgili olmaktan çıkıp kendinizle ilgili bir yargıya dönüşmüşse — “ben böyle biriyim” cümlesi devreye girmişse.

Erteleme çoğu zaman tek başına değil, kendilik değeri ve kaygıyla birlikte ele alınan bir başlıktır. Görüşmelerde nasıl çalıştığım hakkında bilgi için yetişkinlerle çevrimiçi psikoterapi sayfasına bakabilirsiniz.